Οι ψυχικές άμυνες
Οι ψυχικές άμυνες
Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία οι ψυχικές άμυνες θεωρούνται θεμελιώδεις λειτουργίες του εγώ, που ενεργοποιούνται ασυνείδητα με στόχο τη μείωση εσωτερικού άγχους και την προστασία από συγκρουσιακά ή απειλητικά συναισθήματα. Οι άμυνες παρουσιάζονται όχι μόνο ως μηχανισμοί αποφυγής της ψυχικής οδύνης αλλά και ως δομικά στοιχεία που συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας.
Οι ψυχικές άμυνες εμφανίζονται όταν το άτομο βιώνει μία σύγκρουση μεταξύ των επιθυμιών του και της εξωτερικής πραγματικότητας κάτι που προκαλεί εσωτερική ένταση και άγχος. Οι άμυνες έχουν ως στόχο την προσαρμογή του ατόμου στο περιβάλλον του και συνεχίζουν να λειτουργούν προσαρμοστικά σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Πρόκειται για ψυχολογικούς σχηματισμούς που λειτουργούν σε ασυνείδητο επίπεδο και χρησιμεύουν στο να μειώσουν την ενδοψυχική σύγκρουση που νιώθει το άτομο, ελαττώνουν την ψυχική ένταση, βοηθούν στην αυτορύθμιση του συναισθήματος και διατηρούν την αυτοεκτίμηση του ατόμου.
Σύμφωνα με τους θεωρητικούς της ψυχανάλυσης κάθε άτομο επιλέγει ασυνείδητα κάποιους συγκεκριμένους μηχανισμούς άμυνας , οι οποίοι αποτελούν το βασικό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα. Αυτή η ασυνείδητη επιλογή εξαρτάται από αρκετούς παράγοντες όπως: η ιδιοσυγκρασία του ατόμου, οι ψυχοπιεστικές συνθήκες που βίωσε το άτομο κατά την παιδική του ηλικία, οι άμυνες που διδάχτηκε από τους σημαντικούς ανθρώπους της ζωής του κατά το μεγάλωμά του.
Οι άμυνες, αν και ενίοτε δυσπροσαρμοστικές, δεν αποτελούν παθολογικά φαινόμενα καθαυτά. Αντίθετα, αποτελούν αναγκαίες λειτουργίες για τη διατήρηση της ψυχικής ισορροπίας. Όταν , όμως, μια άμυνα γίνεται άκαμπτη ή χρησιμοποιείται σε υπερβολικό βαθμό στην καθημερινή ζωή του ατόμου τότε παραμορφώνεται η εσωτερική πραγματικότητα του ατόμου και δημιουργούνται προβλήματα στη διαχείριση των δύσκολων καταστάσεων της ζωής.
Γενικά, οι άμυνες διακρίνονται σε πρωτογενείς και δευτερογενείς. Οι άμυνες που χαρακτηρίζονται ως πρωτογενείς ή πρωτόγονες αφορούν την οριοθέτηση ανάμεσα στον εαυτό και τον εξωτερικό κόσμο. Αντίθετα, οι άμυνες που χαρακτηρίζονται ως δευτερογενείς ή πιο ώριμες σχετίζονται με την εσωτερική οριοθέτηση του ψυχισμού, όπως τα όρια ανάμεσα στο Εγώ, το Υπερεγώ, το Εκείνο ή ανάμεσα στο παρατηρησιακό και το βιωματικό τμήμα του Εγώ (Nancy McWilliams, Ψυχαναλυτική Διάγνωση,2012)
Οι πρωτογενείς άμυνες είναι προγλωσσικές, προλογικές, φαντασιακές και μαγικές (μέρος της πρωτογενούς διεργασίας σκέψης).
Οι πρωτόγονες άμυνες είναι οι τρόποι με τους οποίους ένα βρέφος αντιλαμβάνεται φυσιολογικά τον κόσμο. Οι συγκεκριμένοι τρόποι αντίληψης παραμένουν στον ψυχισμό μας σε όλη μας τη ζωή. Οι διεργασίες αυτές καθίστανται προβληματικές μόνο εάν δε διαθέτουμε πιο ώριμες ψυχολογικές δεξιότητες ή αν ορισμένες άμυνες χρησιμοποιούνται κατ’ εξακολούθηση αποκλείοντας άλλες. Κάποιες από αυτές είναι η διχοτόμηση, η υποτίμηση, η εξιδανίκευση, η προβλητική ταύτιση.
Κάποιοι από τους δευτερογενείς μηχανισμούς άμυνας είναι: η διανοητικοποίηση, η εκλογίκευση, η σωματοποίηση. Τέλος, υπάρχουν και οι ώριμοι μηχανισμοί άμυνας όπως: η μετουσίωση και το χιούμορ.
Οι ψυχικές άμυνες αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης ψυχικής λειτουργίας. Δεν είναι παθολογικές από μόνες τους, αλλά γίνονται δυσπροσαρμοστικές όταν λειτουργούν άκαμπτα και επαναλαμβάνονται ανεξαρτήτως πλαισίου.
Η κατανόηση των αμυνών και της έκφρασής τους στη θεραπεία αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ψυχαναλυτικής κλινικής πρακτικής.
Η δυνατότητα μετασχηματισμού των αμυνών μέσω της θεραπευτικής σχέσης οδηγεί σε αυξημένη αυτογνωσία, καλύτερη ρύθμιση συναισθημάτων και βαθύτερη ολοκλήρωση της προσωπικότητας.
Η ψυχοδυναμική θεραπεία στοχεύει στην αναγνώριση, τη σταδιακή ερμηνεία και επανεπεξεργασία αυτών των αμυνών. Η επεξεργασία αυτή επιτρέπει στον ασθενή να αναπτύξει μεγαλύτερη ανοχή στο άγχος, αυξημένη ικανότητα για ενδοσκόπηση και πιο ώριμους τρόπους διαχείρισης των συγκρούσεων.
Βιβλιογραφία
- Freud, A. (1936). The Ego and the Mechanisms of Defence. London: Hogarth Press.
- McWilliams, N. (2011). Psychoanalytic Diagnosis: Understanding Personality Structure in the Clinical Process. New York: Guilford.
- Vaillant, G. (1992). Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researchers. Washington, DC: APA.
